Romaniya romana 'Tu'

Rezo Osê

Ev jî ji wê hatiye, ko nivîskarê romanê dihingive giştiya jiyanê. Dêmek romannivîs, di çavên rexnegêr (xwêner) de lêkolînvanekî civakî ye, dîroknivîs e, fîlosof e, hozanekî zanistî ye, yan jî ev kes tev e. Lewra bexşanevan e.

Çi romana hebe, li gorî van dîtinan, li ser sê regezên bingehîn (yên realîst) ava dibe. Ew jî dem, kes û war (cih) in. Lê, kêsimê hunerî û qilafetê romanê jî rola xwe, di avakirina heyber de, dileyizin. Piştî nasîn û pêkanîna van tiştan (regezan) pêdiviya nivîsandina romanê û naveroka wê dimîne. Ew jî ew e, ko xwêner zanibe nivîskar çi dixwaze jê re bêje, çi pêş dike, wî ji çi dûr dike û çi behweriyê dighîne xwêner. Ev tişt jî, di rêya şêweyê nivîskar re xwe diberdine bedena romanê û struktûra avakirina wê diyar dikin.

Lê mixabin ko çanda kurdî, nemaze beşê romanê, ji zanistiyên nûdemî dûr e, û ne desthilat e ko karibe xwe nêzîkî banên romana cîhanî bike. Wilo jî rexne di vê çerxê de digere. Yek ji sedemên bingehîn ji vê bişûndemayînê ew e, ko Kurd di hemî warên siyasî, aborî, civakî, mirovanî û rewşenbîrî de bişûndemayî ne. Loma jî asoyên têgihiştina mirovê Kurd, bi gelemperî, pir nizm e. Vê yekê hiştiye, zirnivîskarên Kurd, weku darkê fisê (filîn, tapo) bi ser avê bikevin û li ser pêlan xwe bihejînin, tanî pêl wan rojekê bi ser rûyê wan de bavêjin ser sêlaka kenêr.

Rexna kurdî jî, îro roj, li dudilîkê rast tê. Ew jî ew e, ko heyberê kurdî nakeve ber pergalên ti pîvanan. Ji ber ko nivîskarê Kurd hîna zimanê xwe, ne tenha xweş nizane, lê pir qels dizane. Belê, nivîskarê Kurd (bêgoman ez jî yek ji wan im) hîna di pêkanîna cînavan de şaş dibe, di navbera nêr û mê de xilmaş dibe, hevokên rast û durust ava nake û nizane pergalên rastnivîsê pêk bîne, lê nivîskar e!!!.

Ji bo ko em pir dirêj nekin û berê tîrên we bi ser xwe de rast nekin, emê li nirxkirina romana "Tu" vegerin, û hewl bidin ko dîtinên xwe weku xwêner berçav bikin. Nirxkirina me jî wê di warê avakirina romanî de be. Lewra, em xwe pêwîstî berçavkirina regezên avakirina romanî dibînin.

Gava mirov li bang, gazî û danûstandinê weku parçên axaftinê binêre, mirov pêwîstî nasîna alavên vê axaftinê dibe. Alavên, ko Kurd di vî warî de pêk tînin, weku pêşdankên bangê (wa, lo, lo-lo, kuro, lê, lê-lê, keçê) têne berçavkirin. Navên nêr bi pêşdankên (wa, lo, lolo, kuro) ve têne girêdan û di veguhestinê de paşdanka (o) distînin. Navên mê jî bi pêşdankên (wa, lê, lê-lê,keçê) ve têne girêdan û di veguhestinê de paşdanka (ê) distînin.

Dêmek, pêşdanka "ya" ne di gazî,ne di bang û ne jî di axaftina kurdî de, weku alav, nayên pêkanîn, û bikaranîna wê dimîne formeke biyanî. Danerê romana "Tu" bi gaziya "ya kêzê" dest bi axaftina xwe dike û tevna kêsimê romana xwe bi vê destpêkê dihûne. Wilo, birê pêşî bi "Tu" ya kêzê tê hûnandin : "tû ji kû derî hatî", "Tu sax bî", "Tu ne dîl î" û gelek "Tu" yên din. Lê, di birê didiwan de gih ev form dibe "tu" ya nivîskar : "Tu û hevalên te...", gih jî dimîne ya kêzê : "Tu diçî,tu nabînî, tu dê bazdî..." R.33.

Daner di rûpelên 54 -55 de vê formê texepaş dike û dîse li xwe vedigerîne : "Tu wekî kewroşkekî", "Tu li hember polîsê ko li tajiyan diçû", "Tu li ser zik..." û gelek "Tu"

yên din pêk tîne. Lê, nivîskar di rûpelê 61 ê de forma bang û gaziyê di axaftina xwe de diguhere, gava ev form bi dapîr û kêza wî re dikeve yek çarçevê. Ji dapîra xwe dipirse : "Tu dê îşev jî werî ba min?" û ji kêzxatûna xwe re dibêje : "Tu pê dizanî,...".

Nivîskar tevna heyberê xwe bi vî rengî dineqişîne, û bi "Tu dizanî" axaftina pismamê xwe, bi xwe re di zîndanê de bi rûpelin pir dirêj (124-130), dixemilîne. Lê, kela nava wî bi vê formê hînik nabe, loma dîse li xwe vedigere û bi xwe re diaxive û dibêje : "Tu ji cihê xwe rabûyî ", "Tu çûyî", "Tu hatî... ", "Tu rûpela yekemîn qulipand" û gelek "Tu" yên din di rûpelên 131-138 an de pêk tîne. Wilo jî ji bîr nake, ko di rûpelê 187 an de "Tu di valahiyek pir fireh de...", "Tu dîsan... hişyar bûyî" û gelek hevokên (axaftinên) bi vî rengî biafirîne, da bi vê rewaniya bêserûber xwe bighîne dawiya romanê.

Bi vî şêweyî daner xwe di nav pêlên "Tu" ya kêzê, dapîr, pismam û "Apo" yên xwe de winda dike, û nema zane avjeniyê bike. Loma axaftinên xwe û qehremanên romana xwe bi cînavê "Tu" ve girê dide, tanî cînavên "Ez" û "Tu" li ba wî di bin yek pergalê re derbas dibin, û bi yek rolê dirabin. Êdî,mirov dikare cînavê "Ez" bi cînavê "Tu" yan jî kesên şûngirên wan, bi hev biguhere, bê ko şêweyê avakirina romanê bê guhertin.

Ne tenha wilo, lê daner axaftina qehremanên romana xwe bi şêweyekî heyvpeyvîniyî xav û qels jî ava dike.

Di rûpelê 41 ê de, gava "Komîsêr" û polîsên pê re bi "pihêt" li deriyê daner dixin, daner wan nîv seetê li ber derî dihêle (dem jî zivistan e û şev bi baran e), da dêya xwe bi hatina wan agadar bike û jê re bêje : "Ez behwer im polîsin li derî dixin", "Her kesî dibin, ez behwer im, ew dê min jî bibin". "Lê qaxû mekin piştî çend rojan dê min berdin". Li vê axaftinê naraweste, lê ji dêya xwe dixwaze da "hinek van deran bide hev".

Daner hatina polîsan bê şik dihêle, gava "bi tirkî li ser wan qîriya" û bi fermanî dengê xwe gihande wan "De bisekinin, me dengê derî bihîst, ez im têm!...".

Di rûpelê 42 an de bi ser ko daner komîsar bi deng, bi reng û qilafet nas dike, "Lê rast, hûn kê ne?" ji wan dipirse. Hinga, komîsar bêçare dimîne, û xwe bi "Ez ez im", "Ev jî hevalên min in" dide nasîn.

Bi vê rûdariyê daner nahêle komîsar û polîsên pê re, yên ko piştî "seet 2.43" sibihê nîv seetê li ber derî di bin baranê de mayî, ji kirasên xwe dernakevin, lê dihêle ko "peyvîna wî (ya komîsar), normal" bimîne, da rê bi gotina "De baş e, ez dê bi we re werim" bide xwe. Qey daner nizane, yan jî xwe nebihîstî dike, ko avakirina vê hevoka dawî di forma bersivdana lavakirinekê de tê, û bi merbendiyekê ve (şert) tê girêdan!. Wilo jî, bi vê avakirinê,polîsan bihnfereh û mirovan berçav dike. Ji ber ew polîsê serdest (gurên inqilaba Everin), ko berê sibihê bi "pihêt" li deriyê tawankarekî bixe û erkên wî bisermalêdegirtin be, wê axaftina wî ne "normal" be,û wê vê hevpeyvîna dirêj, di bin baranê de, li ber derî, neke. Û wê agadarkirina tawankar bi gotina "tû pê ne hesiyayî çi guhertin bûne?" R.43 neke barê xwe û pêwîstiya wê nabîne.

Daner komîsarê xwe di rûpelê 49 an de diberde nava pirtûkxana xwe û dîwana Lorka dixe nav destên wî, pê dide xwendin û dihêle "we qet li ser ezmên marên zer dîtine?" di rûpelê 50 î de bêje. Daner vê pirsê ji nav lêvên komîsar derdixe, da rê ji xwe re veke û bi fermanî şîretekê lê bike û bêje "Mîrze komîsêr de bes e! Ev çend jî nabe, tu ne mecbûr î, ko ji bo her tiştekî bipeyivî, baweriya xwe bibêjî". R. 50.

Bi vî rengî daner perda evrayiyê (qudsiyetê) berdide ser axaftinên di malê de û wan "normal" berçav dike. Lê, ko dighe derve ba "jîpê" ev perda evrayiyê diqete, loma komîsar yekser fermanê dide polîsên xwe "De zû lê siwar bin, vî segbavî pir wextê me girt". R. 54. Yan jî "segbav hîn dipeyivi!... Lê bidin... Lêdin". R. 55.

Êdî, bi guneh û bê guneh daner her gav û her kêlî lêdanê dixwe!. Ev şêweyê axaftinê, di rûpelê 92 an de, tê guhertin û bi rengekî hîn xavtir ava dibe, gava daner "Di ser Hakîm de qîriya" û bi "hêrs" jê re got, "Çawan dibe? Çawan tu bêî tu pirs û pirsyarî biryara girtina min didî? Tu henek dikî, ne wisan?". Daner di romana xwe de dibêje, ko gelek zargotinên kurdî kom kiribûn. Lê diyar e ko ya dibêje (Henek li K. romiyan nabin) ne nivîsiye. Gerek e daner, ew rewşenbîr û siyasiyê Kurd xweş zanîba, ko ev ne henek in, lê henek pê kirin in. Loma jî "Hakîm" bersiveke sar dixe destê danerê romana "Tu" de, gava dibêje "Naxêr, rast e. Ji îro û pê de tu girtî yî" R. 93. Lê berxwedan jiyan e. Loma,tawankarê li hember "Hakîm" hewl dide, ko hakimê xwe bi yasayên dewleta Tirkî naskirin bide, gava jê re dibêje "Ev kir û kirdeyên te, li gorî qanûnên we jî şaş in". Hakim jî bi xwînsarî lê vedigerîne "Fermo derkeve, bila xwedê bi te re be". r.93.

Danerê romana "Tu" di gerînek û di nav pêlên axaftinê de gêj dibe, tanî xwe di şêweyê axaftinê de - dighîne pêpelûkeke herî nizim, gava pirseke zarokî ji "hevalê kêleka xwe" di zîndanê de dike, "Keko, ev nan çima wisan hişk e?". R. 131.

Bi vî awayî astengên danûstandinê di romana "Tu" de bê jimar in. Lê daner xwas di ser stirî, xîp û keleman re baz dide, bê ko êş û janê hest bike.

Bi ser ko me ev sernav daniye jî, lê ne şûngirtiye. Ya rast ew e, rola daner di avakirina civaka kurdî de!!! Ev seyrnîşan jî hatine danîn, ji ber ko daner kirasekî bê bestik li civaka kurdî dike, gava vê civakê weku dixwaze dihêrivîne, weku di hişê xwe de li hev tîne berçav dike û li gorî fantaziya xwe ava dike. Daner di rûpelê 13 an de dibêje, ko "Rûniştevanên bajêr hemû xwedî rezekî bûn" û "Her rez ji hezar an du hezar mêwan pêk dihat". Bajar çiqasî biçûk be jî, li gorî normên şarvaniyê deh hezar (10 000) mal vedihewîne. Eger serê malê (li bajarê M. Uzun) hezar û pêncsed mêw di zik hev de hebin, mêwên bajarvaniyên daner dibine pazdeh milyon (15000000) mêw. Eger hezar mêw jî di her hektarekî de hebe, erda bi rez dibe pazdeh hezar (15 000) hektar. Ma nivîskarê me dikare vê panavê bîne ber çavên xwe, û di hişê xwe de sînor bike?! Ne tenha wilo, lê bajarê ko tenha bi werzvaniyê mijûl bibe, êdî ne bajar e. Dêmek ev civaka ko bi ti kardestan ji werzvaniyê pê ve nizane civakeke gêl û kewden e (ji ber fabrîkên çêkirina şîraniyên ji tirî jî, weku daner dibêje "beroş in") !!! Ma civaka kurdî, bi kêmanî di bajaran de, ji dil wilo ye?! Eger wilo be, çawa nivîskarê me yê nozdeh salî, yê hîna xwendevanê lîsê, eger ne yê sinifekî kêmtir be, karîbû "Rilke, Conrad, Joyce, Tolstoy, Dickens, Mann, Kavawîs, Lawrence, Faulkner, Gary, Heyyam, Derwîş, Woolf û yên din...R. 49", wilo jî "Dostoyevskî, Hamîngway, Nerûda, Sarter, Lorka, Arif û yên din...R. 54.". Li xwe vehewîne? Ma buhar bi gulekê çê dibe, da M. Uzun xwe bi tehna xwe, bike gula bajarekî?!

Daner li vê berçavkirina civaka xwe naraweste, lê bi carekê re wê ji terz û endazên civaka kurdî derdixe, gava dibêje ko "rîsipiyên bajêr" li "qehwexanên xwe" "qehwa" "tahl"divexwarin û "xweş bi domîne dilîstin" û "hostayên şetrencê bûn", tanî xwe dighîne "rîsipiyên bajêr dîsan bi ayet û hedîsan zarok dilorandin". R. 16.

Eger mijûliyên rîsipiyên civaka kurdî werzvanî ne damê, çêlê, nihberk, çarberk û sêberk jî bin, lê hewre ez nebehwerim, ko ji nivîskarê romana "Tu" pê ve kesek di civaka kurdî de vî erkê razandina zarokan bispêre rîsipiyên Kurdan, nemaze lorandina zarokan bi ayet û hedîsan!!!

Daner dihingive civaka gundî jî, gava nûnerê vê civakê, li gorî pesnê wî, ew mirovê "Rûyê wî tijî, simbêlên wî gir. R. 88" di "cemsê" de bi xwe re dike rêwî û dihêle ko ew kesê "wekî dêwekî" welatê xwe di lepê xwe de veşêre. Dibêje ko "Di kefa destê xwe yê çepê de bi kurdî û bi tîpên mezin Welat nivîsîbû" R. 88.

Hemî dîroknivîsên ko hingivîne welatê Kurdan û pirsa kurdî, vî miletî bi merdî, mêrxasî, cegerdarî û mêraniyê pesin didin. Lê gelo tiştê di mista destê çepê de be, ne nîşana veşartin, bêziravî û tirsê ye, ne nîşana dudilî û bêhêvîtiyê ye, nemaze ko dest yê "dêwekî" be?!.

Kurdan ticarî ne xwe ji ber welatê xwe veşartine, ne jî welatê xwe ji ber xwe veşartine. Lewra Kurd bi wê nas in, ko tiştê di dilê wan de be li ser zimanê wan e. Ango, Kurd di behweriyên xwe de, ne tenha bi ceger in, lê deqerû ne jî. Wilo, gava welatê Kurdan li ser pişta destê rastê tê nivîsandin, dibe nîşana xweeşkerekirineke dûrî tirsê. Vêce, çima ev dêwê Kurd welatê xwe vedişêre?!.

Ma rev û xweveşartin ne biramak in?. Dêmek, danerê romana "Tu" vî nûnerî di xwe re dibîne, û wî weku psîkolojiya xwe ava dike, ne weku heyîna civaka kurdî, da êdî desthilat be ko ne tenha zimanê kurdî bêkêr bike, lê wilo jî mirovê Kurd di nava wî de bihêrivîne. Eger ev yeka ji nezanî be jî, ji xwe Kurdan gotiye: yê nezan ji yê zalim xirabtir e...

M. Uzun ne tenha civaka kurdî di dema xwe de bi vî pesnî berçav dike, lê li civaka kurdî kevnar jî, di rêya têbîrên xwe re, vedigere, da serpêhatiya Mîr Miheme û Mîrê Amedê (bi ser ko me di dîrokê de nexwendiye ko rokê ji rojan Mîrê Amedê hebûn), bi dîtinên xwe, şirove dike.

Di rûpelê 141 ê de dibêje, ko "Mîr Miheme mirovekî hêja û gelperwer bû". Du nêriyên pezkoviyan dilovanî xwe dîtibûn, û"bîst salan"di çiyayên Botan de, ji tov re, xwedî kiribûn. Lê rojekê neçarî kuştina wan dibe, da stirihên wan ji Mîrê Amedê re rêke. Da pê bide nasîn, ko pezkoviyên çiyayên Botan ji yên çiyayên Amedê mezintir û hêjatir in. Belê, qayîş û berberiya mîranî, bi vê xavî û saltgiriya xwe, dibe sedema gorîkirina herdû nêriyên delal û dilovan, herdû nêriyên tov.

M. Uzun, hemberî vê mirovaniya kêm û qels, "Mîr Miheme" yê xwe dike "Miheme beg" ê. Li vê yekê jî naraweste, gava piştî rûpelekî nîşana Mîrîtiyê Li Mîr vedigerîne, lê navê wî diguhere û dike "Mihemed".

Bi vê asanîbûnê bi nav û nîşanên navdarên civaka kurdî kevnar dileyize û wan di şerê beranî de berçav dike!. Wilo, nîşana Mîranî ji "Mîr Miheme" dike, û wî "beg" ê rût û tazî dihêle! Bi rastî, gerek e daner ew ji begîtî jî daxistiba, ji ber dilovaniya cinawiran pê re qels bû!!. M. Uzun çi dixwaze bi vê bûyera dirêj bêje?!. Eger nêrî (ew bi xwe dibêje "Nêriyên tov") nîşana dolvedanê bin, dêmek bi kuştina nêriyan dola qenc li çiyayên Kurdistanê hate birîn. Ma M. Uzun dixwaze doleke baş ji Ewropa li Kurdistanê vegerîne!!. Yan jî ji xwênerê xwe re dibêje ko Kurd bi destên payebilindên xwe (Mîr Miheme) mane bê dol û di pêşerojên dîrokê de wê qir bibin!!.

Wilo, M. Uzun civaka kurdî, di dîroka kevn û nû de bi şêweyekî pasîv û bê hêvî diyar dike. Lewra, rola vê civakê di avakirina romana "Tu" de dimîne roleke jar, pepûk û bêkêr.

War di romana "Tu" de rola xwe bi ferehî dileyize, lê mixabin ko bi çewtî di tevna heyber de berçav dibe. Wilo, war di romanê de mal e, gund e, bajar e, zîndan e, "dembolê mîzê" ye û mista "dêwekî" Kurd e.

Warê avakirina heyber, ji dîtina pêşî, welat e, bi ferehî û dirêjaya xwe ve. Zîndan jî parçek ji vî welatî ye, lê nîşana serdestî û dîlkirinê ye.

Vêce, gelo çima daner ev war bi çewtî di romanê de ava kiriye?. Da em vî berî jî pir dirêj nekin û nivîsandina romanê dubare nekin, emê nîşanên vê panahiyê, li gorî şirovekirinên daner berçav bikin :

1. Daner hewl nade ko ji warê dîlîtiyê (zîndanê) xwe bikşîne warê serfiraziyê (welat), gava ji cihê işkencê li girtîxanê vedigere û dibêje, ko "Pismam, mamoste û hevalên din yên girtî li dora te civiyabûn". R. 220. Êdî daner ne tenha xwe, lê qehremanên romana xwe tevan dispêre wê zîndana teng, bê ko hêviyên berxwedanê pê re bimînin gava dibêje "Te bi ken û girî serê xwe danî ser sînga Apo û tu wisan mayî..." R. 220.

Wilo, welatê daner bi wê panaya xwe ve biçûk dibe, tanî dibe zîndan. Di wê zîndanê de jî serê xwe (organê hiş û ramanê) dispêre sînga wî kalê 70 salê (dîroka kevn) da bê kefteleft qîma xwe bi dîlîtiyê bîne.

2. Welatê kêzê jî, bi wê mezinaya xwe dibe "dembolê mîzê". Dêmek war (cih) li kêzê jî biçûk dibe. Wilo daner ji ba xwîşika xwe (kêzê) derdikeve, lê wê di taristaniya zîndana di zîndanê de (di "dembolê mîzê") bê ser û şop dihêle. Wilo, daner, bi vê reşbîniyê, war li ba xwe hin bi hin biçûk dike, tanî :

3. Welat, weku war şûna xwe di mista destê "dêwekî" Kurd de dibîne!. Erê dêw ji hêlekê ve nîşana hêz, xurtî û mêraniyê ye, lê ji hêleke din ve jî nîşana nezanî, kewdenî û gêlîtiyê ye. Wilo, daner welatê xwe dispêre mista destê vî dewî, û xwe pêre dispêre reşbîniyeke bê sînor. Bê çawa daner kêzxatûna folklorî bi wê spêhîtaya wê ve bi "Kêzikeke biçûk û reş" diguhere, wilo jî welatê xwe bi spehîtaya wî ve bi zîndaneke bê hêvî diguhere.

Armanca nivîskar ji berhemên wî ew e, da berê xwêner bide tiştekî ko nabîne, da behweriyên xwe bighîne wan kesên ko wî nanasin, da tozikê ji ser wan durên temirandî vemale û bi behrîna wan xwênerê xwe agadar bike. Ev dîtinên daner di rêya heyber re têne berçavkirin, çi ev heyber ristane be, çi jî bexşane be. Berçavkirina wan jî bi şêweyê nivîskar ve, di avakirina heyber de, tê girêdan, ko rastûrê, yan jî veşartî dighîne xwêner. Çi bi rengê komîdî be, trajîdî be, yan jî dramî û yên din be. Armanca wî, dawî dimîne, çavbelkirina xwêner li tiştekî ko bûye balkêşiya daner.

Roman jî, di vî warî de desthilat e ko berekî fereh bide ber xwe, eger romannivîs bi xwe serdestî avakirina romana xwe be û karibe behwerî û dîtinên xwe bi riştî ji xwêner re raxe.

Di vê çarçevê de, emê hewl bidin ko hin romanên danerê romana "Tu", li gorî dîtinên xwe, berçav bikin û bi kurtî li ser wan rawestin. Daner fermanê dide wê kêzika "biçûk û reş" ko "xwe neêşîne. Ne xwe biêşîne, ne jî min. Li vir, wekî xatûneke malan, li nik min bisekine. Xatûna zîndana min be..., li vir, li ba kekê xwe bimîne." R. 33.

Ev xwîşk û biratiya kêzê û daner dostaniya Quling û Rovî tîne bîra mirov, biratiya Kurd û serdestên wan, ji Tirk, Faris û Ereban tîne bala mirov. Belê, rola polîsên Tirk di zîndankirina daner de weku rola daner e di zîndankirina Kêzê de. Dêmek, li vir serdest û bindest belû dibin, êdî biratî li ko ma!!.

Û da em li pirsa xwe, ya bi kêzxatûnê ve girêdayî, vegerin, emê sê rewşan berçav bikin :

1. Qehremanê romanê (daner) bi destên polîsan, ji zîndana mezin (welat) ketiye zîndana biçûk (zîndana mîriya Tirk). Li vir gunehkar, di dîlkirina daner de, dewlet e.

2. Kêzika "biçûk û reş" ji welatê xwe (zîndana mîriya Tirk) bi destên daner ketiye zîndana biçûk ("dembolê mîzê"). Li vir gunehkar di dîlkirina kêzê de, daner e.

3. Eger kêzxatûna folklorî ji welatê xwe (ji wê serfiraziya nav darikên tehliyê), çi bi destên leşkeran, çi li pey keskaya çekên wan, yan jî li pey rengên "jîp" ên wan, daner anîba zîndanê (zîndana mîriya Tirk) ba xwe, hinga serdest nedibû daner, lê dima mîriya Tirk, û daner û kêzê di bin yek pergala bêgunehiyê de, bi destên dîlkeran, dîl dibûn. Êdî kêzê dibû mihvana nivîskar û hevalzîndana wî.

Di vî warî de daner karîbû pê re mijûl bibe, pê re bipeyive, wê bi serbestî berde paşila xwe, û bi lebt û livandina wê re êş û jana xwe, wilo jî kul û derdên wê, pesin bide. Wilo, kêzê û daner bi şûrekî diketin û zîndankirina wan dibû berpirsiyariya yek zorkerî. Lê mixabin ko M. Uzun romana xwe bi ramaniyeke din ava dike, gava xwe li serê "kêzê" dike şûna polîsekî Tirk û wê di zîndanê de dike zîndanê ("dembolê mîzê").

Zargotineke Erebî heye dibêje: ko te yê feqîr dît pêlêke, ti ji xwedayê wî ne bi rehimtir î. Ramaniya M. Uzun jî di çerxa vê zargotinê de digere, gava xwe serdestî wê kêzika "biçûk û reş" dibîne, û nemerdî nake ko moralê wê di zîndana xwe de biperçiqîne.

Daner li vê yekê naraweste, gava propaganda ji xwedanegirtinê re (xwedîlkirinê) dike, û dibêje, "Tu dizanî, girtîxane unîversîtên civakî ne. Eger meriv bixwaze, dikare di girtîxanan de bibe hoste" R. 125, "Lê zordest nikarin têbigîhên, ko girtîxane jî unîversîtê ne" R. 125. Dêmek, M. Uzun bi têgihiştin kêza xwe rêkiribû unîversîtê!!.

Ez di vê pirsê de xwe berpirsiyarê tevgera kurdî ya siyasî dibînim (bi hêvî me ko siyasiyên Kurd, bi vê çewtiyê, li min zişt nebin), û weku berpirsiyarekî serkêş û bêhempa (di ber tevaya tevgerê de) xwe tavêjim pişt dergûşa M. Uzun, ko van ramanên xwe bi ti zimanên din belav neke (bila razên me di nav me de bimînin), da desthilatên me ne rake ser lepan!!. Ma ne em doza dibistanên seretayî bi zimanê kurdî ji zarokên xwe re dikin, bê ko haya serdestên me jê hebe ko unîversîtên me hene. Gidî vê gotinê bela nekin, da serdestên me dergehên van unîversîtan li ber me nedadin!!. Em ketine dawa dê û bavên xwe de, bila weku sêwiyê danûk di dawê de li me neyê!!.

Daner di rûpelê 126 an de jî vê behwerriyê berdewam dike, gava dibêje, ko "Girtîxane wekî keçeke nazdar e. Dema te ew xemiland, lê nihêrî, jê hez kir, hingê tu dikarî wê tê bigîhêyî, nêzîkî wê bibî".

Eger ev hevok ne ji avakirina Xavyêr bin jî, lê M. Uzun bi pesnekî wisa nabe klasîkekî Kurd, ji ber dem, war, merc û şêweyên zîndarkirina Xavyêr û Uzun ji hev dûr in, eger em li ser taybetiyên hiş bal, bîrkêşî û têgihiştinên wan jî nerawestin.

M. Uzun ramaneke din, di warê xweavakirineke rewşenbîrî de, diyarî xwênerê romana xwe dike. Ew jî ewe, ko "prinsîpekî" pir hêja û balkêş pêş xwêner dike, gava dibêje ko "xwendevanekî baş yê helbestan" R. 204 bû, û prinsîpê wî ew bû ko "Meriv divê helbestê careke din, rêz bi rêz binivîse" R. 204.

Hevalekî min bi qerf digot: Bêkêriya me Ereban ji sê tiştan hatiye,..., ya sisiya ew e ko Um Kelsûm* miletê me bi şev şiyar dihişt, da bi roj bikeve xewê!!.

Wilo jî M Uzun ji xwênerê Kurd, di rêya ramanên xwe re, dixwaze ko wextê xwe bi nivîsandina - kopîkirin - helbest û bexşanên çapkirî derbas bike!!.

Va ez aqilçelqqekî wilo me, ko min romana daner pêk anî, û romana "Tu" ji nû ve nivîsand!! De dîse jî barê min ji yê M.Uzun siviktir e, ji ber bi kêmanî niha wî (li gorî "Prinsîpê" xwe) dîwanên "Heyyam,Derwîş,Lorka, Arif û yên din" nivîsandine!!!

Bi ser ko hevîrtirşê romana "Tu" kelevajî ye, lê me tiştên herî kelê, bê tam û beloq dibin vî sernavî de civandin, da em şêweyê avakirina romanê ji vî beşî jî bêpar nehêlin.

1. Gava daner di rûpelê 55 an de (bêgoman ne di "jîpê" de) lêdanê dixwe, devê wî "dîsa bi tiştekî ron û germ ve tijî dibû. Tahma wê şor bû"!.

Belê, bi lêdanê xwîn dirije dev. Rast e, ev xwîn bi tihna xwe germ e, lê bêgoman ne şor e. Eger xwîn şor ba, wê cihê drakola di mîtusa miletan de neba.

2. Di rûpelê 77 an de daner "di saloneke dirêj û teng de" dixwaze "xwediyê dengê zirav û kelgirî" nas bike. Dixwest "wê jinikê" bibîne. Lê tiştê dibîne "çarşêfeke reş bû". "Dengê wê zirav, zar û zelal bû".

Bi ser vê tevî de daner vê "çarşefê" ji pişta wê nas dike, "ko ew pîrejinek e"!

"Xwedyê dengê zirav" bi zayenda xwe nêr e (ji ber paşdanka zayenda mê ‘ya’ ye). Lê, daner li ya xwe siwar dibe, da vî zayendê nêr bixesîne, û ji xwe re bike mêkew. Loma wî parçê cawê reş bi xûzbûna piştê weku pîrejin dinase, ne bi "dengê zirav, zar û zelal"!!

3. Daner di rûpelê 111 an de şîva roja pêşî ji zîndankirina xwe, wilo pesin dide: "mase bi nan, penêr, zeytûn, mast, şîr, hêk ve tijî bûn". "Piştre çay hat".

Di rûpelê 130 de kêran ji bo "savar û nokên xeşandî" li ser masan belav dike. Di rûpelê 131 ê de jî "her roj savar didin" girtiyan, û tu nanê ko didin wan "bavêjî ber kûçikan,ew jî dê ne xwin".

Ev hevok xwe bi xwe şirove dikin, û pêpêlûka miçiqandina kehniya xwardemeniya girtiyan li gorî merdiya xama daner dihêlin!!

4. Daner di rûpelê 51 ê de xwe bi sedema destnivîsa xwe ya bi kurdî dide girtin. Di rûpelê 134 an de jî dibêje, "Ez divê xwendin û nivîsandina zimanê xwe zû, pir zû hîn bibim". Lê, di rûpelê 199 an de ji bîr nake, ko "di wextê xwe de, kitabeke hesabê xwendibû" û "çend beyt jî jiber kiribûn".

Daner dibêje ko girtîxan unîversîte ne, xwêner behwer nake! Ma daner ev "kitaba hesabê" ne li unîversîta xwe bi zimanê kurdî xwendiye!

"Beytên" ko hîna li bîra daner in û di pirtûka wî de hatine raxistin 18 in. Her 18 cotemalik bi kêş û rêzbendên kurdî ne. Dêmek, ev "kitaba hesabê" bi jimareke tenê ji bo daner hatibû çapkirin!. Fantaziya xewnan jî bi vî rengî li hev nayê!!. Na, Ezîz Çaçan [Kaleurdek e, li bajarê Dêrikê dirûne. Mirovekî xwende ye, wilo jî kurdî bi xwendin nizane.] di fantaziya de ji danerê romana "Tu" xurtire. Dibêje :

Sala 48 an şer giran e (şerê Felestînê). Em şikestine. Teyarên Cihûyan, weku başokê pey çûk bikeve, di ser me re dirêsin. Ji wan pelik bi ser me de weku baranê têne xwar, lê em şerê xwe betal nakin. Di nav re min destê xwe avête pelikekê. Di hişê we de çi tê de nivîsandî bû?. Ez benî, danîbûn : Ezîz Çaçan, em û dijminê xwe ketine pêsîra hev de, û tu mirovekî Kurd î, ma ya te çi ye?!.

5. Daner di rûpelê 74 an de dibêje, ko "demekê herçî zargotinên kurdî bin, li ser xebitibûyî û hinek ji stranên şînê berhev kiribûn...". Di rûpelê 134 an de jî dibêje: "Ez divê xwendin û nivîsandina zimanê xwe zû, pir zû hîn bibim". Dêmek, daner zimanê xwe, berî bê zîndankirin, bi xwendin û nivîsandin nizane. Êdî dimîne, ko zargotin û stiranên xwe bi zimanekî din civandibin û li ser wan xebitî be.

Li vir pêkenînokeke rûsî hate bîra min. Lê, ji ber ko Rûs pir sixêfoker in, ezê sixêfên wan ji wan re bihêlim û kirasekî kurdî li vê pêkenînokê bikim (ez vî mafê diziyê didime xwe) da hinekî bihna xwe fereh bikim. Ew jî wilo ye :

Dibêjin, hevoka (we serê me êşand) dane heft wergêran. Her wergêrek wê vê hevokê wergerîne zimanekî, da yê dawî wê li zimanê wê vegerîne. Gava hevok li zimanê xwe vegera, bûbû (me serê we êşand). Ya rast ew e, ko min serê we êşand. Piştî vê vehisandinê, ez dixwazim kulekê ji ser dilê xwe bifirînim, û pirsekê ji danerê romana "Tu" bikim :

Ew zargitin û stiranên kurdî, yên ko te berî zîndankirinê dayî hev, bi çi zimanî te nivîsandibûn?. Bersiv çi be jî ne giring e, ji ber tu dixwazî "xwe zû, pir zû" hînî zimanê xwe bikî. Lê, hêviya min ew e, ko tu wan nivîsandinên folklorî ji zimanê ko pê hatî nivîsandin ne wergerînî kurdî (ji ber ko folklor weku hêka qitikê zû disile), da nekevin wêraniya pê- kenînokê.

Halo, me lêkolîna xwe bi dawî anî. Bi vê bidawîanînê re jî, emê romanê û romannivîs bi du xalan nirx bikin :

1. Daner, tenha pesnekî fotografî ji qehremanên romana xwe re dide, tenha wan ji der ve dibîne û wan li gorî banê huneriya xwe diaxivîne. Wilo, ne bi hişekî torevanî ne jî bi dîtineke rewşenbîrî dihingive kesên romana xwe, da karibe heyberê xwe bi şêweyekî bîrkêş ava bike.

2. Hişê nivîskar, bi bêserûberiya xwe, ne desthilat e, ko xwe derbasî nava qehremanên romana xwe bike û hestên wan pêş xwêner bike. Loma pesnê wî sere sere hatine, û danûstandineke xav û xil li ser zimanê wan dike. Loma jî bûyer û serpêhatiyên jiyana xwe dike berhem ji romana xwe re. Bo vê yekê roman (weku heyber) û kesên wê (weku qehreman) dimînin dûmahiya kesîtiya nivîskar, û di destên wî de dibin alavên derkirina têgihiştinên wî, yên torevanî, civakî, zanistî û siyasî, û li gorî banê van têgihiştinan bi erkên xwe dirabin.

Ev herdu xal jî, xwe di rêya romana kesnameyî re belû dikin. Loma me ev romana kesnameyî bi "Uzunname" da nasîn û rexne kir.

Vêce, çima me ev barê giran hilgirt û romana "Tu" bi vê ferehiyê, weku nimûne di romana kurdî de, rexne kir?

Mixabin ko ev war ne warê min e. Ji ber xwendina min endazeyarî ye, û ji endazeyariyê jî ya petrolê ye. Û ji ber ez nizanim bersiva pirsa xwe bi kurtî rastûrê raxim, ezê di rêya serpêhatîkê re berçav bikim.

Dibêjin, du xortan kazoz (sînalco) vedixwarin yek li hevalê xwe zîvirî û got :

- Ka ew kazoza berê, ko pozê mirov dişewitand û rondik ji çavan digindirandin!.

- Birako, kazoz ew kazoz e, lê namûs di pozê me de nemaye, da bişewite - yê din lê vegerand.

Ez qurbana wî spesyalîstê Kurd im, ko rexna kurdî li ser bingihin zanistî ava bike. De gava rexne bi erkên xwe rabe, wê heyberê kurdî jî spehî ava bibe.

Dawî dimîne ko spasiyeke gewre pêşkêşî nivîskarê romana "Tu" M. Uzun bikin, ko xwe kire nimûne ji rexna me re. Belê, ev rengê rexnê ne tenha li ser romana "Tu" ava dibe, lê bihtirîn berhemên kurdî berqef dike.

1. Romana "TU". Mehmet Uzun. Stockholm 1984.

2. Ferhenga Kurdî nûjen A. S. A. Gewranî - Emman 1985.

3. Rêbera rêzimanî E. R. Ekrawî ç. I 1980

4. Rêzimanê zimanê Kurdî bo kursê II Berhevkirina Zagrosê Haco - destnivîs.

5. Kurdsko - Russkiy frazeologiçêskiy slovari, M. Û Xamoyan, Êrîvan 1979

6. Grammatîka Kurdskogo yazîka,K. K. Kurdoêv, 1957

7. Nêmetsko - Russkiy slovari - Moskva 1973

8. Al - Arabî, oktober 1993 r.150

9. Al - Arabî, January 1994 r. 71,r. 126

10. Nezeriyat elteelim - Dirase muqarene, Corc Um Xazdavwe axerîn,Alem elmeerîfe, r 70, 1983

11. Elşefahiye we el kitabiye, Walter C. Onc, Alem elmeerîfe, 182

12. El itîcah elqewmî fî elrîwaye, Dr. Mustefa Ebdilxenî, Alem elmeerîfe, 188

13. Elmelheme we elrîwaye beyne Baxtîn we Lokaç, Mehmûd Ebd Elwahid, Elmeerîfe, 263, r. 157-165

14. Qîrae fî elwaqiiye el neqdiye, Morîs Cancî, Elmeerîfe 272, r. 144-161

15. Dîrasat fî elqise elqesîre, Yûsif Elşarûnî, Dîmeşq

16. 1989Elqise fî el weten elerebî, Muhsin Yûsif, Terablus 1985

Uzunname II

Hevokên romana "Tu"

Bêgoman, miletê Kurd, di rojhilata navîn de, yek ji miletên herî kevnar e. Wilo jî zimanê kurdî, di vê herêmê de, yek ji zimanên herî kevnar e. Dêmek, bê çawa taybetiyên civak, jiyan û geografiya kurdî hebûn û hene, wê taybetiyên zimanê kurdî jî hebin û gerek e bimînin. Belê, ziman roleke pir giring û hêja, di warê hebûn û parastina gel de, leyistiye û hîna dileyize. Lê, îro roj berdewamiya vê rola objektîv ji rewşenbîrên Kurd tê xwestin. Ji ber êdî ne tenha maye, ko ziman gel bipparêze, lê bû ye ko gel vêce ziman biparêze. Û ev yek jî, di behweriyên min de, bi forma avakirina rast û durust ve, bi mijûliyeke kurdî paqij ve, tê girêdan.

Ne dûr e, ko behweriyên min, di vî warî de, ji behweriyên gelek nivîskar cuda bin. Lê çawa be gerek e rewşenbîrê Kurd, berî ko raje pênûsa xwe, karibe bi hişekî kurdî ji xwe re mijûl bibe (û ev problêma nivîskarên me ye), da karibe hevokeke kurdiyî paqij ava bike, û berhemên xwe bi zimanekî sivik û rewan bineqişîne, da karibe vî zimanî bi taybetiyên wî ve bi pêş ve bibe. Erê, tiştê herî giran ew e, ko mirov bingehên zimanê xwe, bi nezanî, bihêrivîne. Ango, xwe bispêre formên avakirinên biyanî û taybetiyên zimanê xwe dûr bavêje.

Ne dûr e, ko gelek bi seyr bipirsin: "Ma kî dikare dest bavêje bingehên zimanê xwe, û wan bihêrivîne ?! ". Belê, ev pirseke durust e... ma "kî tiliha xwe dixe çavê xwe !!". Lê dive em jibîr nekin, ko tiliha me bê hemdê me (ne bi daxwaza me) dikeve çavê me de. Çawa?. Bi asanî... Ji ber me bi zimanê xwe ne xwendiye, em fêrî avakirinên hevokên biyanî (çi yên serdestên me- di rêya dibistan, radyo, televizyon...ûyd. de-, çi ji yên kultûra cihanî) bûne. Bi kurtî, em bi hişê biyanî diramin, tanî em nema, çi yên me ne, çi ne yên me ne, ji hev derdixin. Wilo, em hin bi hin dûrî taybetiyên xwe (çi civakî bin, çi zimanî bin) dikevin.

Û da ez karibim behweriyên xwe bihtir bidin nasîn, ezê li ser avakirina hevoka kurdî rawestim (ne dûr e ev babet, di pêş de, bibe derîkî lêkolînan) û danûstandinekê, di warê fraziolojiya kurdî de, bi xwêner re vekim. Belê, ez li ser şêweyên sade û hevbend, di hevoka kurdî de, narawestim. Wilo jî, ez li ser beşên rêzimanî di avakirina hevokan de (hevoka navan,hevoka hevalkarî, hevoka saloxî, hevoka pirsiyarî, hevoka merbendî, hevoka fermanî... ûyd) narawestim. Lê, ezê li ser taybetiyeke din, di hevoka kurdî de, rawestim-taybetiya fraziolojî di avakirina heyber de.

Du beşên hevoka kurdî, di warê fraziolojî de, hene. Her beşek jî hin grûpên hevokên serbixwe himbêz dike.